Korrespondent.az-ın suallarını “Caspian Barrel” Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şabah cavablandırır.
– Azərbaycanda posneft dönəmini artıq başlamış saymaq olarmı?
– Mən düşünmürəm ki, Azərbaycan postneft dövrünə qədəm qoyub. Bunu sadəcə bir şüar kimi qəbul edirəm. Çünki hökumətin davranışını kənardan müşahidəm göstərir ki, indiki addımlar neft pullarının gəlhagəl dövründən mahiyyət baxımından elə də fərqlənmir. Düzdür, neft gəlirləri ciddi şəkildə azalıb və artıq hökumət başa düşür ki, öncəki illərdə kimi yüksək gəlirlərin əldə edilməsi mümkün olmayacaq. Ancaq qeyri-neft sektorunun dirçəldilməsi adı altında atılan addımlar da istehsalın stimullaşdırılmasından daha çox inzibati metodlarla nələrəsə nail olmaq cəhdidir. Məsələn, hökumət bir sıra cərimələri artırıb. Özü də dəfələrlə. Artıq polislər yollara düşüb piyadaları belə cərimələməklə məşğuldurlar. Real islahat proqramı əvəzinə hələlik yığıncaqlar, müzakirələr keçirilir.
Ancaq neft sektorunda son 1 ildə çox ciddi dəyişikliklər baş verir. Hökumət Dövlət Neft Şirkəti kimi nəhəng bir “gəmi”ni yavaş-yavaş kommersiya relsinə keçirməyə çalışır. Ağrılı prosesdir, çünki ixtisarlar, ortada insan faktoru və sair sosial məsələlər var, ancaq proses gedir. Artıq üçpilləli idarəetmə sistemindən ikipilləli idarəetmə sisteminə keçid başlayıb. Buna görə də şirkətin bir sıra aralıq qurumları ləvğ edilir, təkrarlayıcı strukturlar ixtisar olunur. SOCAR yığcamlaşmaya doğru istiqamət götürüb. Hətta 2 neftayırma avodu belə 2015-ci ildə birləşdirildi. Bu proses 2018-ci ilə qədər davam edəcək. Bu haqda rəsmi açıqlamalarda bildirilir ki, ixtisarlar nəticəsində SOCAR-ı daha çevik bir şirkətə çevrilmək niyyəti var. Bu, eyni zamanda neft qiymətinin indiki aşağı həddində məhsullarının rəqabətədavamlılığını qorumaq üçün vacibdir.
– SOCAR-ın 2016-cı il planlarında nələr var?
– 2016-cı ildə hasilatla bağlı xarici şirkətlərlə 2 neft müqaviləsinin imzalanması gözlənilir. Bundan başqa Qaradağ qaz-kimya kompleksi üzrə Yaponiya şirkətləri ilə ilin ortasında danışıqların yekunlaşdırılması və bu sahədə tərəfdaşlıq müqaviləsinin icrasına başlanması planlaşdırılıb. Görülən tədbirlər sırasında H.Əliyev adına Neft Emalı Zavodunun modernləşdirilməsi də var. SOCAR çalışır ki, 2019-cu ildə Avro-5 standartlarında məhsulun istehsalına başlaya bilsin. Bu il ölkə ərazsində Cənub Qafqaz boru kəmərinin genişləndirilməsi layihəsi üzrə tikinti işləri masştablı müstəviyə keçəcək. “Şahdəniz-2” layihəsi üzrə işlər 15 min nəfərin işlə təmin olunacağı deməkdir. Bu faktları ona görə sadalayıram ki, neftin bareli 30 dollar olanda belə ölkədə neft sektorundan daha canlı sahə olmadığı aşkar olsun. Obrazlı desək, qaynayan neft, hələki uyuyan qeyri-neft sektorudur.
-Bəs onda yaxın illərin üfüqündə nə müşahidə edirsiniz?
-Hesab edək ki, 2020-ci ilin sonuna nəzər yetiririk. Elə indi əldə olan məlumatlara əsasən, 5 il sonra da neft sektorunu Azərbaycan iqtisadiyyatının ən aktiv hissəsi kimi qiymətləndirmək olar. “Şahdəniz-2” layihəsindən ilk qazın Avropaya çıxarılmasına hazırlıq gedəcək. TANAP-TAP layihəsi işə düşəcək, “Şahdəniz-2” layihəsi üzrə hasilat gündən günə artmaqda davam edəcək, Azərbaycan Gürcüstanın qaz ehtiyaclarını 90%-dən çox ödəməyə başlayacaq. Bu, “Şahdəniz-2” qazının tranziti hesabına ödəniləcək. Beləliklə, də rəsmi Tiflis Azərbaycana daha sıx bağlanacaq. Bundan başqa, Qazaxıstanın “Kaşağan” layihəsi işə düşdüyündən bu ölkədən Bakı-Tiflis-Ceyhan vasitəsilə dünya bazarına çıxardığı neftin həcmi 2 dəfə artırılacaq. Türkmənistanın neft və neft məhsullarının Azərbaycan vasitəsilə daşımalarının həcmi böyüyəcək. Vaxtilə qeyd edilən Azərbaycanın bir enerji nəqletmə mərkəzinə çevrilməsi artıq praktikada reallaşacaq. SOCAR-ın Gürcüstandakı Kulevi terminalı neft, neft məhsulu və kimya məhsulları ixracından kifayət qədər qazanc əldə etməyə başlayacaq. Qaradağ qaz-kimya kompleksinin ilk etapının tamamlama işləri gedəcək. Sumqayıtda SOCAR-ın Polimer zavodu ixracdan gəlirlər əldə etməyə başlayacaq. Karbamid zavodu da həmçinin. Bibiheybət tikinti meydançasında dəyəri 8 milyard olan 48 quyuluq yeni platformanin tikintisinin qizgin çağı olacaq. Bu platforma Azəri-Çıraq-Günəşli layihəsinin genişləndrilməsində tətbiq ediləcək.
Bundan əlavə Fransanın Total şirkəti ilə birfə Xəzər dənizində yerləşən “Abşeron” qaz-kondensat yatağından ilk qazın hasil edilməsi layihəsinə işlər başlanacaq.
Yəni üfüqdə yenidən geniş neft və qaz layihələri görünür. Onları nə miqyasına, nə də dəyərinə görə qeyri-neft sektoru ilə müqayisə etmək olmaz. Ona görə də mən postneft ifadəsini axasında reallıq dayanmayan şüar kimi qəbul edirəm.
