Deniz Yaşayan, “Caspian Barrel” üçün Türkiyədən yazır
İraq Elektrik Nazirliyi İranın İraqa təbii qaz tədarükünü tamamilə dayandırdığını açıqladı. Rəsmi məlumatlara görə, İran qazının kəsilməsi nəticəsində İraqın elektrik istehsal gücündə təxminən 4–4,5 min MVt azalma qeydə alınıb. Nazirlik bildirib ki, Neft Nazirliyi ilə koordinasiya çərçivəsində yerli alternativ yanacaqlardan istifadə olunaraq elektrik istehsalı nəzarət altında saxlanılır. Bununla belə, baş verənlər İraqın enerji təhlükəsizliyində mövcud zəiflikləri bir daha gündəmə gətirib.
Bu inkişaf, İraqın elektrik istehsalında təbii qaza yüksək dərəcədə bağlı olması və xüsusilə İran mənbələrindən asılılığının nə qədər dərin olduğunu açıq şəkildə göstərir. Məsələ təkcə texniki fasilə deyil, uzun müddətdir davam edən struktur problemlərin nəticəsidir.
İraqın enerji balansı və daxili qaz potensialı
İraq zəngin neft və qaz ehtiyatlarına malik ölkə olsa da, bu potensial uzun illər ərzində tam şəkildə elektrik sektoruna inteqrasiya edilə bilməyib. Ölkənin təbii qaz ehtiyatları əsasən neft hasilatı ilə bağlıdır və böyük həcmdə qazın yandırılması (flaring) problemi hələ də aradan qaldırılmayıb. Müharibələr, investisiya çatışmazlığı və infrastrukturun zəifliyi nəticəsində yerli qaz istehsalı uzun müddət elektrik sektorunun tələbatını qarşılayacaq səviyyəyə çatmayıb.
Xüsusilə şimal bölgələrində – Kürdüstan Regional Hökumətinin nəzarətində olan Khor Mor və Chemchemal kimi yataqlarda – əhəmiyyətli qaz istehsalı mövcuddur. Bu sahələr regionun elektrik ehtiyaclarının böyük hissəsini ödəyir. Lakin bu istehsal ölkə miqyasında vahid və dayanıqlı bir sistem yaratmaq üçün kifayət etmir. Bağdadın nəzarətində olan ərazilərdə qaz emalı və paylama infrastrukturu hələ də məhdud imkanlara malikdir.
İran qazına asılılıq necə formalaşdı?
İraqın İran qazına asılılığı təsadüfi deyil. Son onilliklər ərzində ölkədə sürətlə artan elektrik tələbatı daxili istehsal imkanlarını üstələyib. Yeni elektrik stansiyaları əsasən təbii qazla işləyən texnologiyalar əsasında qurulsa da, bu stansiyaları qidalandıracaq yerli qaz infrastrukturu paralel şəkildə inkişaf etdirilməyib.
Nəticədə İran, İraq üçün əsas qaz tədarükçüsünə çevrilib. Rəsmi və qeyri-rəsmi məlumatlara görə, İran qazı İraq elektrik istehsalının təxminən 30–35 faizini təmin edib. Bu qazla işləyən stansiyalar xüsusilə yay və qış aylarında pik tələbatın qarşılanmasında kritik rol oynayıb. İranla bağlanan uzunmüddətli müqavilələr Bağdad üçün qısa müddətli rahatlıq yaratsa da, ölkəni siyasi və texniki baxımdan həssas vəziyyətə salıb.
Qaz axınının dayandırılmasının təsirləri
İran qazının kəsilməsi dərhal elektrik istehsalında ciddi itkilərə səbəb olub. 4 min meqavatdan artıq güc itkisi, İraq kimi onsuz da qeyri-sabit elektrik təminatına malik ölkə üçün böyük problem deməkdir. Bu vəziyyət, xüsusilə əhali üçün uzunmüddətli kəsintilərin və sosial narazılığın artması riskini yüksəldir.
Hökumətin alternativ yanacaqdan istifadə etməklə vəziyyəti nəzarətdə saxlamağa çalışması qısamüddətli həll kimi qiymətləndirilir. Qaz stansiyalarının maye yanacaqla işlədilməsi həm daha bahalıdır, həm də texniki baxımdan səmərəsizdir. Üstəlik, bu yanaşma ətraf mühitə əlavə yük yaradır və davamlı strategiya hesab edilmir.
Bundan sonra nə olacaq?
İran qazının tamamilə kəsilməsi İraq üçün strateji seçimləri daha da aktuallaşdırır. Bir tərəfdən, Bağdad uzun illərdir planlaşdırdığı qaz yığımı və emalı layihələrini sürətləndirmək məcburiyyətindədir. Digər tərəfdən, elektrik sektorunun yalnız təbii qaza əsaslanmasının riskləri açıq şəkildə görünür.
Beynəlxalq kontekstdə isə ABŞ-ın İran üzərinə sanksiya siyasəti İraqın manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. Vaşinqtonun İranla enerji əməkdaşlığına dair istisnaları daraltması Bağdadı alternativ mənbələr axtarmağa vadar edir. Bu isə İraq üçün həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan çətin bir balans tələb edir.
Nəticə
İranın təbii qaz axınını dayandırması İraq üçün sadəcə müvəqqəti enerji böhranı deyil, uzun müddətdir mövcud olan struktur asılılığın açıq təzahürüdür. Məsələ İran qazının kəsilib-kəsilməməsindən daha çox, İraqın öz qaz ehtiyatlarını elektrik sektoruna nə dərəcədə effektiv şəkildə inteqrasiya edə bilməsindədir. Meksika–Küba nümunəsində olduğu kimi, xarici dəstək və alternativ mənbələr yalnız müvəqqəti rahatlama yarada bilər. İraqın elektrik böhranını həqiqətən həll edib-etməyəcəyi isə yerli istehsalın artırılması və enerji strategiyasının yenidən qurulmasından asılı olacaq.
